หน่วยวัดคุณภาพวารสารวิชาการทางด้านวิทยาศาสตร์

หน่วยวัดคุณภาพวารสารวิชาการทางด้านวิทยาศาสตร์

โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. สาโรจน์ รอดคืน

          เนื่องด้วยตั้งแต่ช่วงปิดภาคฤดูร้อนที่ผ่านมาจนกระทั่งถึงเมื่อวานตอนประชุมสภาวิชาการ คำคำนี้ก็ได้ผ่านเข้ามาให้ได้ยินได้ฟังอีกครั้ง และมีทีท่าว่ามันจะเข้ามามีบทบาทต่อภาระหน้าที่การงานและความเป็นนักวิชาการของพนักงานสายอาจารย์มากยิ่งขึ้นเป็นทวีคูณ อีกทั้งมีความรู้สึกว่าคณาจารย์หลาย ๆ ท่าน รวมถึงตัวเองด้วยก็ยังไม่ชัดเจนกับคำจัดกัดความของคำ ๆ นี้ วันนี้จึงขอใช้เวลางานมาหาข้อมูลเพื่อไขข้อข้องใจให้กับความ มึน อึน งง ของตัวเอง และเผื่อแผ่ไปยังผู้ใคร่เรียนรู้ท่านอื่น ๆ ด้วย คำที่ว่านี้คือ “Quartiles 1 หรือ Q1” ซึ่งเป็นดัชนีที่สำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (องค์การมหาชน: สมศ.) นำมาใช้ในการให้ค่าน้ำหนักของคะแนนการประเมินประสิทธิภาพภารกิจการเรียนการสอนระดับบัณฑิตศึกษา และภารกิจวิจัยของคณาจารย์และพนักงานสายวิชาการ

            Quartiles ตามความเข้าใจ (เอาเอง) ของผู้เขียนคิดว่าเป็นพารามิเตอร์ทางคณิตศาสตร์ตัวหนึ่ง ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 ระดับ (คือ Q1, Q2, Q3 และ Q4) โดยอาศัยปัจจัยคุณภาพมาเป็นเกณฑ์ในการกำหนดหรือจำแนก (ซึ่ง ณ ขณะนี้ยังหาไม่เจอ) ในบทความฉบับนี้เราจะพูดเรื่อง Quartiles ซึ่งเกี่ยวข้องกับการวัดคุณภาพวารสารวิชาการเท่านั้น ผู้เขียนใช้คำค้นดังกล่าวแล้วพบเจอเรื่องนี้จากฐานข้อมูลของศูนย์บริการความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (STKS: http://www.stks.or.th) เรียบเรียงโดย คุณรังสิมา เพ็ชรเม็ดใหญ่ ซึ่งได้เขียนไว้ดีมากและให้ความรู้กับผู้เขียนอีกมากมายทีเดียว จึงขออนุญาตนำมาขยายบางประเด็น โดยเฉพาะประเด็นที่เป็น Talk of the Town ณ เวลานี้ ในมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง คือ Q1

            คุณ รังสิมา ได้พูดถึงการประเมินคุณภาพงานวิจัยวิทยาศาสตร์ไว้ว่ามีระบบหรือหน่วยวัดที่หลากหลาย และปัจจุบันหน่วยวัดต่าง ๆ เหล่านี้ก็ได้ถูกหยิบยกมาใช้เพื่อประเมินประสิทธิภาพหรือศักยภาพในการทำงานกันแพร่หลายมากยิ่งขึ้น โดยที่ผ่านมาหน่วยวัดที่สำคัญคือค่า Impact Factor (IF) ที่นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกรู้จักและใช้กันมายาวนานกว่า 40 ปี จนถึงปัจจุบันและคิดว่าดัชนีดังกล่าวน่าจะมีการใช้ไปอีกนานทีเดียว (เว้นแต่ขาดความน่าเชื่อถือ หรือไม่ครอบคลุมทุกฐานข้อมูล ก่อนเวลาอันควร) ในขณะเดียวกันกลุ่มนักวิจัยทางด้านบรรณารักษ์ศาสตร์ก็มีการคิดค้น นำเสนอหน่วยวัดคุณภาพวารสารวิชาการออกมาให้ทดลองใช้อยู่เรื่อย ๆ ซึ่งบางดัชนีมีผลกระทบต่อวงการวิจัยระดับชาติกันเลยทีเดียว (ไม่อยากเอ่ยถึงว่าของประเทศเราก็รับมุกไปกับเขาด้วย) แต่ในที่นี้ขอกล่าวถึงดัชนีที่เป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไปและแพร่หลายซึ่งได้แก่ 1) ค่า Impact Factor 2) ค่าH-Index 3) Eigen Factor 4) Source Normalized Impact per Paper 5) Eigenfactor และ 6) SCImago Journal Rank ซึ่งรายการที่ 6 นี่เองที่เป็นที่มาของ Quartiles ซึ่งได้รับการพูดถึงกันและเป็นที่มาของบทความฉบับนี้ สำหรับดัชนีค่าอื่น ๆ (3-5) ผู้เขียนเองก็ไม่ค่อยได้ยินว่ามีการพูดถึงกัน ณ ที่ดอยแง่มแห่งนี้ (ที่อื่นเขาอาจนำไปใช้กันแล้วก็เป็นได้) จึงขอไม่พูดถึง หากสนใจใฝ่รู้ คุณรังสิมา ได้เขียนอธิบายไว้อย่างแจ่มแจ้งแล้ว(ตามลิงค์ไปได้เลยครับ) สำหรับหน่วยวัดส่วนใหญ่ก็วัดจากค่าการอ้างอิง (Citation Rate) เป็นหลัก

          SCImago Journal Rank (SJR) เป็นหน่วยวัดคุณภาพวารสารทางเลือกชุดใหม่ ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อไม่นานมานี้ (แต่ก็คงนานพอที่ สมศ. จะเอามาอ้างอิงและบังคับใช้) ถือเป็นผลงานวิจัยใหม่เกิดขึ้นเพื่อมุ่งหวังพัฒนาหน่วยวัดชุดใหม่ให้เป็นทางเลือกเพิ่มมากขึ้นกว่าหน่วยวัดชุดเดิม โดยไม่เพียงแค่คิดเพียงจำนวนการอ้างอิงในเชิงปริมาณ แต่มุ่งคิดถึงคุณภาพควบคู่ไปด้วย การคิดค่า SJR ใช้ข้อมูลการอ้างอิงจากฐานข้อมูล Scopus (ฐานบรรณานุกรมและบทคัดย่อที่ใหญ่ที่สุด) เป็นข้อมูลดิบในการคิดคำนวณ SJR เป็นฐานข้อมูลที่เปิดให้ใช้ฟรีแบบออนไลน์ มีการพัฒนา คิดค้น นำเสนอโดยกลุ่มนักวิทยาศาสตร์ ประเทศสเปน ดัชนี SCImago Journal Rank เป็นเครื่องมือใหม่ที่สังคมนักวิจัยทั่วโลกแสดงความยินดีต้อนรับเป็นอย่างดี ใช้ช่วยประเมินวารสารวิทยาศาสตร์ ที่อาจเป็นคู่แข่งสำคัญกับดัชนีชุดเก่าแก่ที่สุด คือ Journal Impact Factor หรือ Journal Citation Report (JCR) ในยุคของอิเล็กทรอนิกส์  ทีนี้ลองมาดูศักยภาพของ SJR เมื่อเปรียบเทียบกับ JCR ในประเด็นสำคัญ ๆ (ตารางที่ 1) ซึ่งหากพิจารณาจากประเด็นสำคัญ ๆ แล้ว JCR อาจจะต้องปรับปรุงตัวเองใหม่ (หรือเปล่า) เพื่อให้ครอบคลุม ครบด้านอย่างที่ SCImago เขาพัฒนาขึ้น และถูกกล่าวถึงมากขึ้นในยุคปัจจุบัน

ตารางที่ 1 แสดงการเปรียบเทียบคุณลักษณะต่างๆของ  JCR กับ SJR

คุณลักษณะ

Journal Citation Reports

SCImago Journal and Country Rank

แหล่งฐานข้อมูล

Thomson Scientific
Institute for Scientific Information (ISI) Web of Science

SCImago Research Group
Scopus (Elsevier B.V.)

จำนวนวารสาร

<7,394 รายชื่อ โดยแบ่งเป็นวิทยาศาสตร์ 6,166 รายชื่อและสังคมศาสตร์  1,768 รายชื่อ

13,208 รายชื่อ

จำนวนภาษาของวารสาร

30

50

จำนวนประเทศที่มีวารสาร

71

97

ความถี่ในการปรับปรุงข้อมูล

รายสัปดาห์

รายวัน

ดัชนีบ่งชี้คุณภาพของวารสาร

Journal impact factor (IF)

SCImago journal rank (SJR) indicator (Q1-Q4)

ช่วงเวลาการอ้างอิง 

1 ปีปฏิทิน

3 ปี ปฏิทิน

การอ้างอิงตัวเอง 

นับรวม

ไม่นับรวม

การจำแนกกลุ่มวิชา 

2 กลุ่มใหญ่คือ วิทยาศาสตร์และสังคมศาสตร์ รวม 224 กลุ่มวิชาย่อย

27 กลุ่มวิชาใหญ่

รวม 295 กลุ่มวิชาย่อย

ที่มา: http://www.stks.or.th

 

          สมศ. เองได้นำระบบ SJR มาใช้ประกอบการวัดคุณภาพ/ประสิทธิภาพด้านการเรียนการสอนระดับบัณฑิตศึกษา และภารกิจวิจัยของคณาจารย์ โดยได้กำหนดระดับคุณภาพงานวิจัยดังตารางที่ 2

 

ตารางที่ 2 แสดงระดับคุณภาพงานวิจัยตามหลักเกณฑ์การประเมินของ สมศ.

 

ค่าน้ำหนัก

ระดับคุณภาพงานวิจัย

0.25

มีการตีพิมพ์ในรายงานสืบเนื่องจากการประชุมวิชาการระดับชาติ/นานาชาติ หรือมีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการที่ปรากฏในฐานข้อมูล TCI

0.50

มีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับชาติที่มีชื่อปรากฏอยู่ในประกาศของ สมศ.

0.75

 มีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับนานาชาติที่ปรากฏในฐานข้อมูลการจัดอันดับวารสาร SJR โดยวารสารนั้นถูกจัดอยู่ในควอไทล์ที่ 3 หรือ 4 (Q3 หรือ Q4) ในปีล่าสุด ใน subject category ที่ตีพิมพ์ หรือมีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับนานาชาติที่มีชื่อปรากฏอยู่ในประกาศของสมศ.

1.00

มีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับนานาชาติที่ปรากฏในฐานข้อมูลการจัดอันดับวารสาร SJR โดยวารสารนั้นถูกจัดอยู่ในควอไทล์ที่ 1 หรือ 2 (Q1 หรือ Q2) ในปีล่าสุด ใน subject category ที่ตีพิมพ์ หรือมีการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการระดับนานาชาติที่ปรากฏในฐานข้อมูลสากล ISI หรือ Scopus

 

 

           

ซึ่งจากผลการประเมินคุณภาพการศึกษาที่ผ่านมา มหาวิทยาลัยฯ มีผลการดำเนินงานด้านการวิจัยอยู่ในภาวะค่อยเป็นค่อยไป (ตามอายุของมหาวิทยาลัย) แต่บางสำนักวิชาภารกิจดังกล่าวถึงขั้นวิกฤต (รวมถึงสำนักวิชาของผู้เขียนด้วย) ดังนั้นมหาวิทยาลัยจึงพยายามหามาตรการส่งเสริมและกระตุ้นทุกวิถีทางเพื่อให้ภารกิจดังกล่าวสวยงามเฉกเช่นความสวยงามของมหาวิทยาลัย (อ้างอิงจากคำกล่าวอ้างของผู้ปกครอง) ท่านอธิการ รองศาสตราจารย์ ดร. วันชัย ศิริชนะ เลยประกาศกลางที่ประชุมสภาวิชาการครั้งที่ 6/2556 เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 2556 ว่าจะให้เงินรางวัลสำหรับนักวิจัยที่สามารถตีพิมพ์ผลงานวิจัยหรือบทความวิชาการในวารสารที่ SJR จัดลำดับให้อยู่ในกลุ่ม Q1 เป็นจำนวนเงิน 50,000 (ห้าหมื่นบาทถ้วน) ต่อบทความ จากผลพวงอันนี้ก็เลยต้องย้อนกลับมามองที่บทบาทและความสามารถของนักวิจัยมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงแห่งนี้แล้วว่าจะมีความสามารถและตอบรับประกาศของท่านอธิการฯ ได้เพียงใด ภารกิจวิจัยของสำนักวิชาและของมหาวิทยาลัยจะสวยงามขึ้นเฉกเช่นความสวยงามของมหาวิทยาลัยที่สวยงามขึ้นทุกคืนวันหรือเปล่า?

            และเพื่อเป็นการสนับสนุนและขานรับนโยบายดังกล่าว ผู้เขียนเองในฐานะพนักงาน มฟล. คนหนึ่งที่อยากให้ภารกิจวิจัยของสำนักวิชาและของมหาวิทยาลัยสวยงามควบคู่ไปกับทัศนียภาพของมหาวิทยาลัย จึงขอใช้เวลางานมานั่งหาข้อมูลขั้นพื้นฐานด้าน Q1 ว่ามันอยู่ที่ไหนบ้างหรือ เราเอื้อมถึงหรือเปล่า (หมายถึงเงิน 50,000 นะ) เผื่อท่านผู้อื่นจะได้ไม่ต้องเสียเวลามานั่งหาอย่างกับผู้เขียนแค่บริโภคเพียงอย่างเดียว ซึ่งข้อมูลที่พอจะทำให้มองเห็นแสงเทียนที่ริบหรี่แสดงอยู่ในตารางที่ 3 (เห็นรายชื่อวารสารและประเทศเจ้าของวารสารแล้วอย่าเพิ่งหมดกำลังใจกันไปก่อนนะคร๊าฟฟฟ)

 

ตารางที่ 3 รายชื่อวารสารทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการอาหารที่ถูกจัดอยู่ใน Q1 ตาม SJR

Title

ISSN

SJR

Country

American Journal of Clinical Nutrition

19383207

2.816

United States

International Journal of Obesity

14765497

2.028

United Kingdom

Bioresource Technology

09608524

1.979

United Kingdom

Food Chemistry

03088146

1.680

United Kingdom

Trends in Food Science and Technology

09242244

1.663

United Kingdom

Nutrition Research Reviews

14752700

1.638

United Kingdom

International Journal of Eating Disorders

1098108X

1.632

United States

Critical Reviews in Food Science and Nutrition

15497852

1.620

United Kingdom

Meat Science

03091740

1.525

Netherlands

Journal of Nutrition

15416100

1.505

United States

Innovative Food Science and Emerging Technologies

14668564

1.496

Netherlands

Food Hydrocolloids

0268005X

1.427

Netherlands

International Journal of Food Microbiology

01681605

1.383

Netherlands

Nutrition Reviews

00296643

1.373

United Kingdom

Food Microbiology

10959998

1.371

United States

Rice

19398425

1.351

United States

Food Research International

09639969

1.342

United Kingdom

LWT - Food Science and Technology

10961127

1.277

United States

Molecular Nutrition and Food Research

16134125

1.277

Germany

Journal of Dairy Science

15253198

1.236

United Kingdom

International Journal of Refrigeration

01407007

1.227

United Kingdom

Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety

15414337

1.212

United States

Journal of Agricultural and Food Chemistry

00218561

1.212

United States

Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care

15353885

1.205

United States

Journal of Food Engineering

02608774

1.173

United Kingdom

Journal of the American Dietetic Association

00028223

1.145

United Kingdom

Journal of Food Composition and Analysis

10960481

1.143

United States

Carbohydrate Polymers

01448617

1.137

United Kingdom

Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases

15903729

1.134

Netherlands

Food Policy

03069192

1.126

Netherlands

International Dairy Journal

09586946

1.113

Netherlands

Journal of Cereal Science

10959963

1.071

United States

Food Control

09567135

1.056

Netherlands

Plant Foods for Human Nutrition

15739104

1.051

Netherlands

Chemical Senses

14643553

1.011

United Kingdom

European Journal of Clinical Nutrition

14765640

1.001

United Kingdom

Animal Feed Science and Technology

03778401

0.996

Netherlands

Food and Bioprocess Technology

19355149

0.986

United States

Food and Chemical Toxicology

02786915

0.981

United Kingdom

Annual review of food science and technology

19411421

0.981

United States

American Journal of Enology and Viticulture

00029254

0.975

United States

Journal of the American College of Nutrition

15411087

0.947

United States

International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism

15432742

0.928

United States

Foodborne Pathogens and Disease

15567125

0.921

United States

Food Quality and Preference

09503293

0.921

United Kingdom

European Journal of Nutrition

14366215

0.915

Germany

European Food Research and Technology

14382385

0.898

Germany

Public Health Nutrition

14752727

0.876

United Kingdom

Journal of Food Protection

0362028X

0.845

United States

Industrial Crops and Products

09266690

0.843

Netherlands

Transgenic Research

09628819

0.839

Netherlands

Food Biophysics

15571866

0.835

United States

Journal of Food Science

17503841

0.821

United Kingdom

Cereal Chemistry

00090352

0.804

United States

Journal of Stored Products Research

0022474X

0.802